خلاصه گزارش شاخص ملی توسعهٔ ایران
توسعه ایران در یک نگاه
کجا بودیم؟ کجا هستیم؟ کجا خواهیم بود؟

مقدمه

الف) اهداف و چشم‌انداز

هدف از گزارش توسعه ملی رصد سالیانه وضعیت توسعه در ایران است. از آنجایی‌که ما نگاهی فراگیر، پایدار، و کل‌نگر به توسعه داریم؛ برای سنجش وضعیت توسعهٔ ایران همه ابعاد بهزیستی و رفاه مادی، معنوی، زیست‌محیطی، اجتماعی و سیاسی را در نظر می‌گیریم. توسعهٔ یک کشور نه‌تنها به رفع نیازهای شهروندان آن جامعه توسط نهادهای مختلف وابسته بوده، بلکه به معنای رفع نیازهای ملی یک جامعه نیز است؛ چیزی که رفاه، رضایت و معنا را برای شهروندان حال و آینده یک جامعه تأمین می‌کند. بنابراین توسعه امری فردی، نهادی و ملی است. پویش فکری توسعه چنین تعریفی از توسعه ارائه می‌کند:

توسعه، فرآیند شکل‌گیری ساختارهای نهادی است که منجر به ایجاد رفاه پایدار و توزیع نسبتاً عادلانهٔ آن در سطح جامعه با هدف توانمندسازی همه افراد جامعه می‌شود، به‌طوری‌که هیچ محدودیت درونی (نیاز اولیه‌ رفع‌نشده‌) یا هیچ محدودیت بیرونی (آزادی‌های سلب‌شده) افراد را از انتخاب آزادانه و مختارانه فرصت‌های خودشکوفایی محروم نکند.

پویش فکری توسعه به‌عنوان یک نهاد فکری که دغدغه توسعه ایران را دارد، این مأموریت را برای خود تعریف کرده است که از طریق دیدبانی وضعیت توسعهٔ ایران و شناسایی نقاط ضعف و قوت ایران در مسیری که پیموده است آگاهی عموم افراد جامعه، نخبگان علمی و سیاسی را افزایش دهد. به همین منظور پروژهٔ شاخص توسعهٔ ملی در واحد رصدخانه توسعه این نهاد تعریف و فاز اول آن اجرا شد. ما بر این باوریم که برای آگاهی‌بخشی، استدلال، ایجاد مطالبه‌گری و محاسبه‌پذیر‌کردن عملکرد مسئولین استفاده از زبان آمار می‌تواند سودمند باشد. البته ما بدون تردید بر این امر واقف هستیم که اگرچه افشای حقیقت بدون به‌کارگیری از آمار ممکن نیست اما می‌توان از این ابزار درجهت ساده‌سازی و دروغگویی و پنهان‌کاری نیز سوء‌استفاده کرد . از این‌رو ما تمام تلاش‌مان را به کار می‌بندیم تا با کمک مفاهیم و اعداد به بهترین شکل به بیان حقیقت بپردازیم و از سوگیری و دستکاری آگاهانه اعداد و انحراف واقعیات بپرهیزیم و همه ابعاد توسعهٔ ایران را نمایش دهیم.

در همین راستا در این نسخه از فراشاخص توسعهٔ ملی که اولین نسخه این گزارش است ما به بررسی بیش از ۶۰ شاخص جهانی توسعه پرداخته‌ایم و از این بین به شکل روشمند و هدفمند ۱۳ کلان‌شاخص را انتخاب کرده‌ایم. به نظر ما این ۱۳ کلان‌شاخص پوشش‌دهندهٔ مفهوم توسعه و تعریف مدنظر ما از این مفهوم هستند. این مجموعه از کلان‌شاخص‌ها دربرگیرندهٔ ۱۲۴ زیرشاخص و ۷۳۴ نماگر توسعه هستند که وضعیت توسعه را در کشورهای جهان رصد می‌کنند. ما این شاخص‌ها را مرور کرده و وضعیت و نرخ رشد ایران در هر‌کدام از شاخص‌ها را بررسی کرده‌ایم. در نهایت این شاخص‌ها را برای ایران و دیگر کشورها تلفیق کرده و ماحصل آن را در قالب ایده‌هایی همچون نردبان توسعهٔ جهان، نقشهٔ توسعهٔ ایران، و تحلیل سوات ارائه کرده‌ایم. این ایده‌ها نه‌تنها اطلاعات مفیدی از ایران در اختیار ما قرار می‌دهند، بلکه حرف‌های تازه‌ای دربارهٔ توسعه جهان نیز دارند.

چشم‌انداز ما در این پروژه این است که در سال آینده یک شاخص ملی تجمیعی برای ایران طراحی کنیم و گزارش سالیانه توسعهٔ ایران را بر‌اساس این شاخص ملی بسنجیم. اهمیت شاخص ملی توسعه برای ایران در این است که توسعهٔ کشور بر مبنای ویژگی‌های نهادی بومی و همچنین بر‌اساس تعریفی که ما از توسعه داریم و نه تعریفی که دارای جهت‌گیری یا لزوماً غرب‌محور باشد، سنجیده می‌شود. علاوه بر این، طراحی یک شاخص تجمیعی برای توسعهٔ ایران این فرصت را ایجاد می‌کند که ما منابع دادهٔ معتبر داخلی و خارجی را در کنار هم قرار دهیم و از هر دو به‌نحو مطلوب استفاده کنیم.

این گزارش در چند نسخه گزارش مادر، گزارش مخصوص سیاست‌گذاران، و گزارش مخصوص مطبوعات و کارشناسان منتشر می شود. علاوه بر این، نسخه خلاصه‌ به زبان‌های انگلیسی، عربی، کُردی، و ترکی برای استفاده مخاطبان تهیه شده است.

 

ب) معرفی ۱۳ کلان‌شاخص توسعه

شاخص کامیابی لگاتوم نگاهی چند‌بعدی به توسعه دارد و ابعاد سیاسی، اجتماعی و اقتصادی رفاه را می‌سنجد. از نظر این شاخص، نهادهای کارآمد، اقتصاد باز و مردم توانمند از ضروریات توسعه کشورها هستند. این شاخص از سال ۲۰۰۷ توسط «مؤسسه لگاتوم» منتشر می‌شود.

شاخص پیشرفت اجتماعی عامداً نقش اقتصاد در توسعه را کنار می‌گذارد و ابعاد اجتماعی، زیست‌محیطی و انسانی توسعه را مد‌نظر قرار می‌دهد. این شاخص با خروجی سیاست‌ها و برنامه‌های دولت‌ها سروکار دارد و این امر را ارزیابی می‌کند که این سیاست‌ها در عمل چقدر موفق بوده‌اند. از نظر این شاخص، پیشرفت اجتماعی به‌معنای رفع نیازهای اولیه همه شهروندان، و ایجاد فرصت شکوفایی ظرفیت‌هاست. این شاخص از سال ۲۰۱۳ توسط «سازمان جهانی ضرورت پیشرفت اجتماعی» منتشر می‌شود.

شاخص توسعه انسانی در کنار رشد اقتصای به افراد و ظرفیت‌های شکوفایی آنها نیز توجه می‌کند. این شاخص درآمد سرانه کشورها را در کنار آموزش، امید به زندگی و سلامتی می‌سنجد. این شاخص را «سازمان ملل متحد» از سال ۱۹۹۰ منتشر می‌کند.

گزارش جهانی شادی احساس شاد‌بودن و به عبارتی اینکه افراد چقدر خود را شاد می‌دانند را می‌سنجد. از نظر این شاخص هر‌چه افراد شادتر باشند روحیهٔ مشارکت بالاتری دارند، با دیگران تعامل سازنده برقرار می‌کنند، و انگیزهٔ بیشتری برای عملکرد اقتصادی دارند. این شاخص وابسته به «سازمان ملل متحد» است و از سال ۲۰۱۱ منتشر می‌شود.

شاخص سهولت کسب‌و‌کار مقررات کسب‌و‌کار در کشورها را ارزیابی می‌کند. به عبارت دقیق‌تر این شاخص به بررسی این موارد می‌پردازد که مقررات مربوط به آغاز کسب‌و‌کار، گسترش کسب‌و‌کار و حل‌و‌فصل اختلافات و ورشکستگی‌ها تا چه میزان شفاف بوده و حامی سرمایه‌گذاران، مشاغل نوپا و کنشگران اقتصادی است. این شاخص را «بانک جهانی» از سال ۲۰۰۳ منتشر می‌کند.

شاخص رقابت‌پذیری آن ویژگی‌ها و کیفیت‌های اقتصادی کشورها را می سنجد که استفادهٔ بهینه از عوامل تولید را امکان‌پذیر می‌کند و بهره‌وری را افزایش می‌دهد. نهادها، سرمایه انسانی، بازار، محیط کسب‌و‌کار و نوآوری اجزای این شاخص هستند. «مجمع جهانی اقتصاد» از سال ۱۹۷۹ این شاخص را منتشر می‌کند.

شاخص جهانی حقوق مالکیت نهادهای نظام حقوق مالکیت را ارزیابی می‌کند؛ این نهادها عبارتند از محیط سیاسی و قانونی، حقوق مالکیت مادی و حقوق مالکیت معنوی. از نظر این شاخص حقوق مالکیت بخشی از حقوق بشر است و خود ضامن حقوق دیگر است. کسی که از حقوق مالکیت محروم باشد در‌واقع آزادی از او سلب شده است. حقوق مالکیت حقی است که به افراد در مقابل دست‌اندازی دولت‌ها تعلق می‌گیرد. این حقوق با رشد اقتصادی، آزادی‌های فردی، سرمایه اجتماعی، عملکرد زیست‌محیطی و نوآوری ارتباط دارد. این شاخص را «اتحادیه حقوق مالکیت» منتشر می‌کند.

شاخص جهانی نوآوری میزان توانمندی و ظرفیت نوآوری در کشورها را می‌سنجد. از نظر این شاخص، نوآوری بر توسعه اقتصادی تأثیرگذار است و دولت‌ها باید تلاش کنند انگیزهٔ نوآوری را افزایش دهند. این شاخص درون‌دادها و برون‌دادهای نوآوری را اندازه‌گیری کرده و بر‌اساس آن کشورها را رتبه‌بندی می‌کند. «سازمان جهانی مالکیت فکری» این شاخص را با همراهی دانشگاه کرنل منتشر می‌کند.

نماگرهای جهانی حکمرانی درک افراد از میزان حقوق شهروندی، فساد، ثبات و خشونت سیاسی، کارآمدی و توانایی دولت و اعتماد به نهادهای سیاسی و حقوقی را می‌سنجد. از نظر این شاخص حکمرانی خوب بر توسعه اقتصادی تأثیرگذار است. این گزارش را بانک جهانی منتشر می‌کند.

شاخص جهانی صلح، مفهوم صلح، خشونت را با توسعه در ارتباط می‌داند. خشونت و مهم‌تر از آن ترس از خشونت بر اقتصاد کشورها تأثیر‌گذار است. خشونت پیامدهای مالی، جسمی و روحی برای کشورها به همراه دارد و نه‌تنها بودجه دولت‌ها را از اهداف سازنده به اهداف نظامی معطوف می‌کند بلکه روی انگیزه و رفتار اقتصادی شهروندان نیز اثر می‌گذارد. این شاخص را «مؤسسه اقتصاد و صلح» منتشر می‌کند.

شاخص دولت شکننده تنش‌های سیاسی، اقتصادی و اجتماعی که دولت‌ها تحمل می‌کنند را اندازه می‌گیرد. این شاخص را از سال ۲۰۰۴ «مؤسسه صلح» منتشر می‌کند.

شاخص عملکرد زیست‌محیطی سلامت زیست‌محیطی و سرزندگی زیست بوم را اندازه می‌گیرد و پیامدهای زیست‌محیطی سیاست‌های دولت‌ها را محاسبه‌پذیر می‌کند و همین‌طور نشان می‌دهد دولت‌ها چقدر توانایی مدیریت آسیب‌ها و مشکلات زیست‌محیطی را دارند. این شاخص را دانشگاه ییل و کلمبیا منتشر می‌کنند.

شاخص بهره‌وری انرژی میزان انرژی مصرف‌شده توسط کشورها در بخش‌های صنعت و تولید، خدمات، حمل‌و‌نقل و مسکونی را نسبت به تولید ناخالص داخلی‌شان می‌سنجد. این شاخص را «آژانس بین‌المللی انرژی» از سال ۱۹۷۴ منتشر می‌کند.

جدول شاخص‌های توسعه

* این عدد بیانگر آن است که رتبه ایران در سال ۲۰۲۰ نسبت به سال ۲۰۱۵، یک رتبه نزول داشته است؛ یعنی ایران در سال ۲۰۱۵ در جایگاه ۱۱۹ دنیا قرار داشته است.

** با توجه به تغییر در روش‌شناسی اندازه‌گیری شاخص، تغییر رتبه نسبت به سال ۲۰۱۶ مدنظر قرار گرفته است.

*** با توجه به تغییر در روش‌شناسی اندازه‌گیری شاخص،  تغییر رتبه نسبت به سال ۲۰۱۷ مدنظر قرار گرفته است.

**** در شاخص‌های دولت شکننده، صلح و شاخص بهره‌وری انرژی (که بر مبنای شدت انرژی محاسبه می‌شود)، مثبت‌بودن میانگین نرخ رشد مرکب سالانه بیانگر بزرگ‌شدن نمره ایران در این شاخص‌ و بدترشدن وضعیت (از نظر شاخص) است.

***** با توجه به تغییرات سالانه در محاسبه شاخص عملکرد زیست‌محیطی، نمی‌توان مقایسه‌های زمانی را برای یک کشور انجام داد. با این حال در گزارش سال ۲۰۲۰ تغییرات این شاخص نسبت به سال ۲۰۱۰ ارائه شده و بدین‌ترتیب امکان استخراج نمره و رتبه کشورهای مختلف در سال ۲۰۱۰ برحسب روش‌شناسی سال ۲۰۲۰ فراهم آمده است. از این‌رو در اینجا تغییر رتبه ایران نسبت به سال ۲۰۱۰ مدنظر قرار گرفته است.

 

فراشاخص توسعه

فراشاخص توسعه نمایش‌دهندهٔ همه ابعاد توسعه در حوزه‌های سیاسی-حقوقی، اقتصادی و کسب‌و‌کار، حوزه اجتماعی و فرهنگی، حوزه توانمندسازی فردی و حوزه طبیعی است. فراشاخص توسعه، تجمیعی از ۱۳ کلان‌شاخص است که شامل ۱۲۴ زیر شاخص و ۷۳۴ نماگر توسعه است.

ایران در فراشاخص توسعه

همان‌گونه که در نمودار بالا مشاهده می‌شود ایران در فراشاخص توسعه در میان ۱۴۷ کشور در رتبهٔ ۱۱۴ قرار دارد. نمرهٔ ایران در فراشاخص توسعه برابر با ۴۶.۵ بوده که کمتر از میانگین جهانی (۵۶.۶) است. از این نظر ایران در زمرهٔ کشورهایی با توسعه در وضعیت هشدار[۱] (نارنجی رنگ) قرار گرفته است.

 

نردبان توسعه

نردبان توسعه بیانگر وضعیت توسعه ایران در بین بهترین کشور و بدترین کشور است و مشخص می‌کند که ایران از ۱۰۰ پله‌ای که برای توسعه فرض شده، چند پله را طی کرده است. منظور از بهترین کشور، آرمان‌شهر توسعه است؛ یک کشور فرضی که بهترین عملکرد در هر کلان شاخص برای آن در نظر گرفته شده است. منظور از بدترین کشور، ویران‌شهر توسعه است که در همهٔ ۱۳ کلان‌شاخص توسعه بدترین عملکرد را داشته است. اگر بهترین وضعیت توسعه در دنیای امروز را با عدد ۱۰۰ و بدترین وضعیت را هم با عدد صفر نمایش دهیم، ایران تنها ۳۹ پله از این نردبان توسعه را طی کرده است و هنوز راه طولانی تا رسیدن به وضعیت امروز کشورهای توسعه‌یافته دارد.

در تصویر بالا در کنار جایگاه ایران در نردبان توسعه، وضعیت ایران به لحاظ توسعه متوازن نیز نشان داده شده است. اگر نمرهٔ کلان‌شاخص‌های توسعه برای یک کشور به هم نزدیک‌تر باشند، به این معنی است که این کشور در فرآیند توسعه متوازن عمل کرده است؛ اما اگر در برخی از کلان‌شاخص‌ها عملکرد بسیار خوب و در برخی دیگر عملکرد بسیار بدی داشته باشد، نشان‌دهنده این است که کشور مربوطه به‌صورت متوازن توسعه نیافته و به اصطلاح کاریکاتوری توسعه یافته است. ایران از نظر توازن توسعه و اینکه همه ابعاد توسعه به‌صورت متناسب پیشرفت کرده باشند، وضعیت نامطلوب‌تری دارد و تنها حدود ۲۵ پله از ۱۰۰ پله را طی کرده است. این بدان معناست که قرار‌گرفتن ایران در پلهٔ چهل‌و‌سوم نردبان توسعه محصول پیشرفت نامتوازن در ابعاد مختلف توسعه است.

 

نمودار راداری توسعه

تصویر زیر به‌خوبی نمایشگر میزان دوری و نزدیکی ایران از آرمان‌شهر و ویران‌شهر توسعه در ۱۳ کلان‌شاخص است و علاوه بر این نمایش‌دهنده فاصلهٔ بهترین و بدترین کشورها در هر کلان‌شاخص نسبت به نمره ۱۰۰ و صفر است.

 دوری و نزدیکی ایران از آرمان‌شهر و ویران‌شهر توسعه

همان‌طور که در نمودار بالا مشخص است ایران به ترتیب در شاخص‌های توسعه انسانی و پیشرفت اجتماعی نزدیک به عملکرد بهترین کشور عمل کرده است و در مقابل در شاخص‌های سهولت کسب‌و‌کار، حکمرانی، دولت غیرشکننده، و همچنین شاخص‌هایی مانند شادی و کامیابی فاصله معناداری با بهترین عملکرد جهانی دارد.

 

روند رشد کلان‌شاخص‌ها

برای دستیابی به روند رشد ایران در ۱۳ کلان‌شاخص از نوسانات آنها در سال‌های مختلف چشم‌پوشی کرده و میانگین نرخ رشد سالانه هر کلان‌شاخص را محاسبه کرده‌ایم. نمودار زیر این روندهای رشد را نشان می‌دهد.

نمودار بالا نشان‌دهنده میانگین نرخ رشد مرکب سالانه کلان‌شاخص‌ها در ایران از اولین سال انتشار گزارش هر کلان‌شاخص است. بر این اساس در طول دهه‌های گذشته، کلان‌شاخص‌های حکمرانی و رقابت‌پذیری رشد منفی داشته‌اند و رشد مثبت شاخص‌های شدت انرژی، دولت شکننده، و صلح بیانگر بدتر‌شدن عملکرد ایران در این حوزه‌ها بوده است. در مقابل کلان‌شاخص‌های پیشرفت اجتماعی، توسعه انسانی، نوآوری، حقوق مالکیت، سهولت کسب‌و‌کار و عملکرد زیست‌محیطی رشد مثبت و رو به بهبود داشته و کامیابی و شادی تقریباً ثابت بوده‌اند. البته در پنج سال گذشته کلان‌شاخص سهولت کسب‌و‌کار نیز روندی منفی و کاهنده داشته است.

نمودار بالا وضعیت این کلان‌شاخص‌ها را در اولین سالی که داده‌ آنها برای ایران موجود است و آخرین سال انتشار گزارش‌ها نشان می‌دهد. همان‌گونه که مشخص است بیشترین بهبود در کلان شاخص توسعه انسانی رخ داده و کلان‌شاخص نوآوری نیز نرخ رشد قابل توجهی داشته‌ است.

 

نقشه توسعه ایران

تصویر زیر نقشه توسعه ایران است. هر یک از بخش‌های این نقشه نمایشگر یک زیر‌شاخص توسعه در پنح بُعد توسعه است که با سه رنگ نماش داده شده است. رنگ سبز نمایانگر عملکرد برتر ایران نسبت به میانگین جهانی، رنگ زرد نمایانگر عملکرد هم‌سطح ایران با میانگین جهانی، و رنگ قرمز نمایانگر عملکرد ضعیف ایران نسبت به میانگین جهانی در آخرین سال انتشار گزارش هر کلان‌شاخص است.

برای اینکه بتوان وضعیت اجزای مختلف ‌شاخص‌های توسعه ایران را در مقایسه با میانگین جهانی بررسی کرد، می‌توان فاصله‌ هر زیر شاخص از میانگین جهانی را با رنگ‌های مختلف نمایش داد.[۲]

نقشه توسعه ایران

به‌طور‌کلی از بین ۱۲۴ زیرشاخص، ۸۶ زیر شاخص ضعیف‌تر از میانگین جهانی و ۳۸ زیرشاخص بالاتر از میانگین جهانی قرار دارند. اما در این بین وضعیت ۹ زیر شاخص بسیار خوب است (سبز رنگ) و وضعیت ۴۲ زیرشاخص توسعه بسیار وخیم است (قرمز رنگ) و وضعیت ۷۳ زیرشاخص نیز در حالت میانی (زرد رنگ) قرار دارد. زیرشاخص‌هایی مانند ثبات سیاسی، ثبات اقتصاد کلان، شرایط کسب‌و‌کار، آزادی فردی، هزینه‌های ناشی از تروریسم، مدیریت پسماند، شدت انرژی و کیفیت مقررات از جمله مهم‌ترین زیر‌شاخص‌هایی هستند که در وضعیت بسیار بدی به‌سر می‌برند.

 

شاخص تبدیل پول به توسعه

رابطه بین درآمد سرانه کشورها به دلار با فراشاخص توسعه نشان می‌دهد هر‌چه کشور‌ها به لحاظ درآمد سرانه وضعیت بهتری داشته باشند، فراشاخص توسعه آنها نیز بهتر است. این رابطه بسیار قوی و معنا‌دار است. اما در این میان برخی از کشورها از درآمدهای به‌دست‌آمده بهتر برای توسعه استفاده کرده‌اند و برخی دیگر نتوانستند از این درآمدها در جهت توسعه استفاده کنند که این نشان می‌دهد موانع توسعه را نه در درآمد ملی بلکه باید در ابعاد سیاسی، اجتماعی و در مجموع نهادی جست‌و‌جو کرد. موانعی که اجازه نداده‌اند درآمد ملی به توسعه تبدیل شود.

The ratio of income to development

نمودار بالا رابطه بین درآمد سرانه و فراشاخص توسعه ملی را نمایش می‌دهد که نقطه‌ قرمز رنگ ایران است. شاخص «توان تبدیل پول به توسعه» نشان می‌دهد که هر کشور چقدر از توان بالقوه‌اش برای توسعه را به فعلیت رسانده است. این شاخص نشان می‌دهد ایران در میان ۱۴۶ کشور از جهت توان تبدیل درآمد به توسعه رتبه ۱۴۳ را دارد! یعنی ایران به‌لحاظ درآمدی می‌توانسته است به‌صورت بالقوه نمره ۵۷.۱۴ را در فراشاخص توسعه کسب کند، اما در‌ حال‌ حاضر نمره ۴۶.۵ را کسب کرده و حدود ۱۸ درصد پایین‌تر از ظرفیت خود عمل کرده است.

 

تحلیل سوات توسعه ایران

بر‌اساس تقسیم‌بندی انجام‌شده در نقشه توسعه، می‌توانیم نقاط ضعف، قوت، فرصت‌ها و تهدید‌های ایران را در مقایسه با میانگین جهانی شناسایی کنیم. اگر وضعیت ایران در یک زیرشاخص پایین‌تر از میانگین جهانی باشد، ضعف یا تهدید و اگر بالاتر باشد، قوت یا فرصت است.

تحلیل سوات توسعه ایران

نمودار فوق نشان می‌دهد بیشتر زیرشاخص‌های توسعه ایران در مقایسه با میانگین جهانی در وضعیت ضعف یا تهدید به‌سر می‌برند که به این معناست که تنها استراتژی تدافعی می‌تواند به کنترل بحران و در نتیجه خروج از وضعیت فعلی کمک کند و در مقابل، استراتژی‌های تهاجمی در اقتصاد و سیاست منجر به بحران‌های بی‌بازگشت خواهد شد. برای تغییر مسیر از استراتژی‌های تهاجمی به تدافعی در عرصه سیاست‌های اقتصادی و اجتماعی نیازمند پارادایم شیفت یا افق‌گشایی هستیم؛ به این معنی که فرار از تهدیدهای خارجی و رفع ضعف‌های داخلی باید به اولویت نظام تبدیل شود.

 

پاورقی:

[۱]. کشورهای توسعه‌یافته، کشورهای پیشرو در توسعه، کشورهای در آستانهٔ توسعه، کشورهای در دامنهٔ هشدار، و کشورهای در دامنه اخطار (کمتر توسعه‌یافته)!

[۲]. اگر تنها ۱۵ واحد از میانگین جهانی فاصله وجود داشته باشد با رنگ زرد، اگر بیش از ۱۵ واحد بیشتر از میانگین جهانی باشد با رنگ سبز و اگر بیش از ۱۵ واحد زیر میانگین جهانی باشد با رنگ قرمز نمایش داده می‌شوند.

برای دریافت فایل اکسل داده‌های مربوط به تحلیل‌های فوق کلیک کنید.

Annual report of national development of Iran summary
Where were we? Where are we? Where will we be?

 Introduction

A: mission and vision

The mission of the national development report is to observe and measure the development of Iran on annual basis. Pooyesh Think Tank follows a holistic, inclusive and sustainable approach towards development, so we consider all aspects of physical, intellectual, and spiritual wellbeing besides environmental, social, and political development; and economic welfare. A country’s development not only depends on satisfying its citizen’s needs through various institutions; but also, on achieving national interests as well. So, development is a personal, institutional and national phenomenon. Pooyesh Think tank, defines development as below:

Development is the process of establishing institutional structures that lead to sustainable welfare and fair distribution of resources in the society to empower all the citizens so that no internal limitation (unsatisfied primary needs) or external restrictions (negative freedom) can deprive people from freedom of choice to self-actualization.

Pooyesh think tank, as an intellectual institute attempts to observe the experience of Iran in the development process and identify its weakness and strength. Our mission is to transfer our knowledge to the public, academic figures, and political elites. To attain this goal, we established “development observatory” unit in the think tank and defined the national development index project. We hope indices and statistics help us to alert the public and policy makers and make the politicians accountable. Although we cannot talk about facts without using statistics but we are aware about the controversial and simplifying aspect of statistics as well. Hence, we do all our effort to speak the facts by concepts and numbers to represent the real status of Iran in the global context and avoid manipulation of data.

To do this, in the first edition of the national development report which is called “meta index of national development”; we have reviewed more than 60 global indices and selected 13 indices by applying a purposeful sampling. These 13 indices cover the concept of development described earlier. This package of indices includes 124 sub-indices and 734 indicators. After studying Iran’s position and the rate of growth in each one; we aggregated these indices and presented the findings through different creative ideas such as “the development ladder”, “the map of development of Iran” and SWOT Analysis. These ideas not only provide us with beneficial knowledge on Iran’s development but also speak something new about development of other countries.

Our vision is to build a national index for observing the development of Iran in next year and report the annual progress of Iran’s development by applying the national index. Building a national index to gauge the development of Iran is important as it helps us to evaluate the outcomes of development in a more domestic institutional context. Also building a national index according to our definition of development and not what global indices define; seems more logical as the global indices are sometimes criticized for being biased by liberal western values. Moreover, building a national index for development of Iran creates the opportunity to aggregate both the valid national and global resources of data.

The first edition of the national index of development for Iran is published in Persian language along with a summary for policymakers, and summarized versions in Persian, Arabic and English for public.

B: introducing 13 development indices

Legatum Prosperity Index applies a multidimensional approach towards development and gauges the political, social and economic aspects of welfare. According to this index, open economy and empowered people are the necessities of development. This index has been reported since 2007 by Legatum institute.

Social progress index ignores the role of the economy in development and focuses on social, environmental and human aspects of development. This index considers the outcomes of governments’ policies and plans, and measures the success of these plans and policies. According to this index, social progress means satisfying the basic needs of all the citizens and creating the opportunity for self-actualization. This social progress imperative is reporting social progress since 2013.

Human development index pays attention to the both economic growth and people’s potential. This index gauges income per capita, schooling, life expectancy, and health. The United Nations has been publishing this index since 1990.

The World Happiness report measures happiness or better to say how much people consider themselves happy. According to this report, the more people are happy, the better they can participate in social actions, the better they communicate, and the more motivated they are for economic actions. This report has been published by the United nations since 2011.

The ease of doing business index evaluates the business regulations in different countries. To be more precise, this index evaluates how the regulations related to starting a business, extending a business, conflicts solving, and bankruptcy are transparent and how the regulations are friendly with new businesses. The world bank has been publishing the index since 2003.

The competitiveness index measures the economic features that lead to efficient total factor productivity and improve efficiency. This index includes institutions, human capital, market, business environment, and innovation. The global economic forum has been publishing this index since 1979.

International property rights index evaluates the property rights institutions which include judicial-political environment, material property rights and intellectual property rights. According to this index, property rights are human rights and guarantee other rights as well. Depriving people from property rights is equal to demolishing their freedom. Property rights defend people against governments. It is correlated with economic growth, personal freedom, social capital, environmental performance, and innovation. The property rights alliance publish this index since 2007.

The global innovation index measures the capacities and potentials of innovation in different countries. According to this index, innovation affects economic development, hence governments need to increase the motivation for innovation. This index measures the inputs and outputs of innovation and ranks the countries accordingly. The global organization of intellectual property along with Cornell university have published this index since 2008.

World governance indicators measure people’s perception of citizen rights, corruption, stability and political terror, government efficiency and faith in political and judicial institutions. According to this index, good governance affects economic development. This report is published by the world bank since 1996.

The global peace index considers a correlation between peace and violence with development. Violence and especially fear of violence, affect economies, and creates financial, physical and emotional catastrophes for countries. Moreover, violence and fear of violence not only diverts the governments’ budget from national interests towards martial goals but also affects the citizens motivations and economic actions. This index is published by the institute for economy and peace.

The fragile states index measures the political, economic and social pressures on governments. The institute for economy and peace has been publishing this index since 2004.

The environmental performance index measures environmental health and ecosystem vitality, and makes the environmental outcomes of governments’ policies accountable. Also, it reveals how governments are capable of managing the environmental crisis. The university of Yale and the university of Colombia publish this index.

The energy efficiency indicator measures the amount of energy that different countries consume in different sectors of industry, services, transportation and housing in relation to their GDP per capita. The international energy agency has published this index since 2000.

The chart below provides information about Iran’s status in these indices:

development indexes table

C: Results

Meta index of development

The meta index of development represents all the aspects of development including judicial-political environment, economy and business environment, social and cultural development, environmental health, and individual empowerment. This meta index aggregates 13 indices that comprise 124 subindices and 734 indicators.

Meta index of development

As shown in the above chart, Iran ranks 114 out of 147 countries in the meta index of development. Also, Iran scores 46.5 that is lower than the global average (56.6). so, Iran is located in the orange area which means it is among countries in warning condition.

The ladder of development

The ladder of development represents Iran’s spot between the utopia and the dystopia of development. Utopia is a country with the best performances in all the 13 indices, and dystopia is a country with the worst performances in all the 13 indices. If we consider utopia the 100th step of the ladder and dystopia the first step, Iran is located on the 43rd step of the ladder and is far away from the utopia.

The ladder of development

The above picture shows Iran’s status in the ladder of development as well as Iran’s status considering “balanced development”. The balanced development says if a country has an appropriate score in all the 13 indices it has developed in a balanced way but if its performance is good in some and bad in some other it proves that the development of the country has not been balanced. Although Iran has reached the 39rd step in the ladder of development but in balanced development it has climbed only 25 steps of the ladder which shows Iran’s place on the 39rd step of the ladder is mainly due to an uneven and unbalanced growth in different aspects of development.

Spider chart of development

The below chart represents Iran’s distance from the utopia and dystopia in the 13 indices and also, shows the distance of utopia and dystopia from 100 and 0 scores.

Spider chart of development

As shown in the above chart, Iran has performed well in social progress index and human development index but it has performed poorly in the indices like ease of doing business, governance, non-fragile states, happiness and prosperity.

The trend rate of growth in indices

The chart below shows the annual average rate of growth in each 13 indices for Iran.

The trend rate of growth in indices

The chart above shows the annual rate of growth in different indices for Iran since the inception of each of the indices. As a result, in indices of governance and competitiveness Iran has experienced negative growth and, in social progress, human development, innovation, property rights, ease of doing business, legatum prosperity and environmental performance we observe positive growth. The positive growth in indices of energy intensity, fragile state, and peace has indicated the deterioration of Iran’s performance in these areas. It is necessary to mention that the rate of growth in the ease of doing business index has been negative in the last 5 years.

the comparison of Iran’s score in the first year with the last year of each index’s edition

The chart above facilitates the comparison of Iran’s score in the first year with the last year of each index’s edition. It is clear that Iran has experienced a considerable positive growth in human development and innovation indices.

Iran’s map of development

The picture below represents Iran’s map of development. The map is divided into 5 columns that show 5 dimensions of development. Also, each cell includes one indicator. All the indicators belong to the 13 indices. Cells are shown with 3 colours. Green shows Iran has performed better than the global average in the indicator, yellow shows Iran has performed in the same level with global average, and red shows Iran has underperformed in comparison with the global average. The refer point is the last version published by each of the 13 indices.

Iran’s map of development

To sum up the map, among 124 indicators, Iran has scored lower than the global average in 86, and scored higher than the global average in almost 40 indicators. But regarding our logic of categorizing indicators in the map (which was described in the previous footnote), Iran has performed well in 9 indicators (green colour), performed in accordance to the global average in 73 indicators (yellow colour), and performed poorly in 42 indicators (red colour).

Some of the most important indicators in red area are: political stability, macroeconomic stability, enterprise condition, personal freedom, terrorism impact, energy intensity, waste management, regulatory quality.

The ratio of income to development

A correlation between the countries’ national income per capita and their score in the meta index of development shows that the higher the national income per capita, the better score in development meta index. Although this correlation is strong and meaningful, on one hand there are countries that have overperformed in transforming income to development, and on the other hand, there are countries which have underperformed. This proves that there are other factors besides income that lead a country to develop. Institutions must be playing a crucial role.

The ratio of income to development

The chart above depicts the correlation between income per capita and development meta index. Iran’s performance according to this index can be defined as poor and hence depicted as red in the chart. This ratio shows how much a country has been able to transform its potential capacity to real tangible development. According to this ratio, Iran ranks 143 among 146 countries. While Iran could score 57.14 it has gained only 46.5 which means it has underperformed around 18%.

SWOT Analysis

Using Iran’s map of development, we can identify the weak points, strength points, opportunities and threats for the development of Iran. The indicators in which Iran has scored above the global average are considered strengths or opportunities, and those where Iran scored below the global average are weaknesses or threats.

SWOT Analysis

The chart above shows that most of the development indicators of Iran are inferior to the global average which means they are in threat or weakness condition. Hence, only a defensive strategy can save Iran from future crises and help to manage the current situation. While Iran has been applying an aggressive strategy in the economic and political sphere, it is pertinent that Iran makes a paradigm shift in its policies and strategies from an aggressive to a defensive one by avoiding foreign threats and overcoming the existing weaknesses.

Footnotes:

[۱]. This number shows Iran slipped down one place in 2020 in comparison to 2015. It means in 2015 Iran ranked 119.

[۲]. Considering the methodological changes of the index, we have selected 2016 as the reference point of comparison.

[۳]. Considering the methodological changes of the index, we have selected 2017 as the reference point of comparison.

[۴]. In fragile states, global peace and energy efficiency indices (calculated based on energy intensity), a positive compound annual growth rate indicates an increase in Iran’s score in this index and a worsening of the situation (in terms of the index).

[۵]. The methodology of environmental performance index has changed drastically during years. It makes it difficult to compare the performance of countries during years. Still, in 2020 report, the index has republished the countries ranking in 2010 applying the methodology of 2020 edition. This provides the opportunity to compare the performance of countries in 2020 with 2010.

ملخص تقریر المؤشر الوطنی للتنمیه فی ایران
تطویر ایران فی لمحه
أین کنا؟ أین نحن الآن؟ أین سنکون؟

المقدمه

أ‌) الأهداف و الرؤیه

الغرض من تقریر التنمیه الوطنیه هو مراقبه وضع التنمیه فی إیران سنویًا. و حیث أن لدینا رؤیه شامله و مستدامه و جامعه للتنمیه لتقییم تطور إیران، نأخذ فی الاعتبار جمیع جوانب الرفاهیه المادیه و الروحیه والبیئیه و الاجتماعیه و السیاسیه. لا یقتصر تطویر بلد ما على تلبیه احتیاجات مواطنی ذلک المجتمع من خلال المؤسسات المختلفه و لکن یعنی أیضاً تلبیه الاحتیاجات الوطنیه للمجتمع؛ لتوفیر الرخاء و الرضا و المعنى لمواطنی المجتمع الحالیین والمستقبلیین. لذلک فإن التنمیه شأن فردی و مؤسسی و وطنی. تقدم التطور الفکری للتنمیه الفکریه التعریف التالی للتنمیه:

التنمیه هی عملیه تشکیل الهیاکل المؤسسیه التی تؤدی إلى خلق الازدهار المستدام و توزیعه العادل نسبیًا فی المجتمع بهدف تمکین جمیع أفراد المجتمع، بحیث لا توجد قیود داخلیه (الاحتیاجات الأساسیه التی لم تتحقق) أو خارجیه (حریات محرومه) التی تحرم الناس من الاختیار الحر و المستقل لنبوءات تحقق ذاتها.

لقد حدد التطور الفکری للتنمیه، کمؤسسه فکریه معنیه بتطور إیران، مهمه مراقبه حاله تطور إیران وتحدید نقاط القوه والضعف فی إیران فی مسار تعزیز الوعی العام والنخب العلمیه والسیاسیه. لهذا الغرض تم تحدید مشروع المؤشر الوطنی للتنمیه فی وحده مرصد التنمیه لهذه المؤسسه وتم تنفیذ مرحلته الأولى. نعتقد أن استخدام اللغه الإحصائیه یمکن أن یکون مفیدًا فی الإعلام والاستدلال وخلق الطلب وحساب أداء المسؤولین. بالطبع، نعلم بلا شک أنه على الرغم من أن الکشف عن الحقیقه غیر ممکن بدون استخدام الإحصائیات، إلا أنه یمکن أیضاً إساءه استخدامه للتبسیط والکذب والإخفاء. لذلک سنبذل قصارى جهدنا للتعبیر عن الحقیقه بأفضل طریقه بمساعده المفاهیم والأرقام، وتجنب التلاعب الواعی بالأرقام وتشویهها وتشویه الحقائق، وإظهار کل أبعاد تطور إیران.

فی هذا الصدد، فی هذا الإصدار من المؤشر الشامل الوطنی للتنمیه، و هو الإصدار الأول من هذا التقریر، قمنا بفحص أکثر من ۶۰ مؤشراً للتنمیه العالمیه، ومن بینها، اخترنا ۱۳ مؤشرًا کلیًا بطریقه منهجیه و هادفه. فی رأینا، تغطی هذه المؤشرات الکلیه الثلاثه عشر مفهوم التنمیه وتعریفنا المقصود لهذا المفهوم. تتضمن هذه المجموعه من المؤشرات ۱۲۴ مؤشرًا فرعیًا و ۷۳۴ مؤشرًا تنمویًا ترصد حاله

التنمیه فی دول العالم. لقد راجعنا هذه المؤشرات و فحصنا الوضع و معدل النمو فی إیران فی کل من المؤشرات. أخیراً ، قمنا بدمج هذه المؤشرات لإیران و دول أخرى و قدمنا النتیجه فی شکل أفکار مثل سلم التنمیه العالمی وخطه تطویر إیران و تحلیل السوات الرباعی . لا تزودنا هذه الأفکار بمعلومات مفیده عن إیران فحسب، بل توفر أیضًا رؤیه جدیده حول التنمیه العالمیه.

تتمثل رؤیتنا فی هذا المشروع فی تصمیم مؤشر وطنی شامل لإیران العام المقبل و تقییم تقریر التنمیه السنوی لإیران بناءً على هذا المؤشر الوطنی. تکمن أهمیه مؤشر التنمیه الوطنیه فی إیران فی أن تطور الدوله یُقاس على أساس الخصائص المؤسسیه المحلیه وکذلک على أساس التعریف الذی لدینا للتنمیه و لیس على تعریف موجه أو بالضروره غربی المنحى. بالإضافه إلى ذلک ، فإن تصمیم فهرس شامل لتنمیه إیران یتیح لنا الفرصه للجمع بین مصادر البیانات المحلیه والأجنبیه الموثوقه وتحقیق أفضل استخدام لکلیهما.

نُشر التقریر فی عده نسخ من تقریر الأم ، وتقریر السیاسیین ، وتقریر الصحفیین والخبراء. بالإضافه إلى ذلک، تم إعداد نسخه موجزه باللغات الإنجلیزیه و العربیه و الکردیه و الترکیه لیستخدمها الجمهور.

 

ب) إدخال ۱۳ مؤشراً کلیاً للتنمیه

یأخذ مؤشر نجاح Legatum نظره متعدده الأبعاد على التنمیه و یقیس الأبعاد السیاسیه و الاجتماعیه و الاقتصادیه للرفاهیه. وفقًا لهذا المؤشر، فإن المؤسسات ذات الکفائه‌ و الاقتصاد المنفتح والأشخاص الأکفاء هی من بین ضروریات البلدان النامیه. تم نشر هذا المؤشر منذ عام ۲۰۰۷ من قبل “معهد  Legatum“.

یستبعد مؤشر التقدم الاجتماعی عمداً دور الاقتصاد فی التنمیه و یأخذ فی الاعتبار الأبعاد الاجتماعیه و البیئیه و البشریه للتنمیه. یتناول هذا المؤشر مخرجات السیاسات والبرامج الحکومیه ویقیم مدى نجاح هذه السیاسات فی الممارسه العملیه. وفقًا لهذا المؤشر، التقدم الاجتماعی هو تلبیه الاحتیاجات الأساسیه لجمیع المواطنین و خلق فرص للقدره على الازدهار. تم نشر هذا المؤشر منذ عام ۲۰۱۳ من قبل “المنظمه العالمیه لضروره التقدم الاجتماعی”.

بالإضافه إلى النمو الاقتصادی، یبحث مؤشر التنمیه البشریه أیضًا فی الأفراد وقدراتهم المزدهره. یقیس هذا المؤشر دخل الفرد فی البلدان إلى جانب التعلیم و متوسط العمر المتوقع و الصحه. تم نشر المؤشر من قبل “الأمم المتحده” منذ عام ۱۹۹۰.

یقیس تقریر السعاده العالمی الشعور بالسعاده و بمعنى آخر مدى شعور الناس بالسعاده. وفقًا لهذا المؤشر، کلما کان الناس أکثر سعاده، ارتفعت روح المشارکه و زاد التفاعل البناء مع الآخرین و زاد ایضا تحفیزهم على الأداء الاقتصادی. هذا الفهرس تابع “للأمم المتحده” و تم نشره منذ عام ۲۰۱۱.

یقیس مؤشر سهوله ممارسه الأعمال لوائح الأعمال فی البلدان. و بشکل أکثر تحدیدًا، یدرس المؤشر مدى شفافیه القواعد الخاصه ببدء عمل تجاری و توسیع نطاق الأعمال و حل النزاعات والإفلاس و یدعم المستثمرین و الشرکات الناشئه و الجهات الفاعله الاقتصادیه. تم نشر هذا المؤشر من قبل “البنک الدولی” منذ عام ۲۰۰۳.

یقیس مؤشر التنافسیه الخصائص و الصفات الاقتصادیه للدول التی تتیح الاستخدام الأمثل لعوامل الإنتاج وزیاده الإنتاجیه. المؤسسات و رأس المال البشری و السوق و بیئه الأعمال و الابتکار هی مکونات هذا المؤشر. ینشر “المنتدى الاقتصادی العالمی” المؤشر منذ عام ۱۹۷۹.

یقوم المؤشر العالمی لحقوق الملکیه بتقییم مؤسسات نظام حقوق الملکی و تشمل هذه المؤسسات البیئه السیاسیه و القانونیه و حقوق الملکیه المادیه و حقوق الملکیه الفکریه. وفقاً لهذا المؤشر، تعد حقوق الملکیه جزئاً من حقوق الإنسان و هی الضامنه للحقوق الأخرى. إن الشخص الذی حُرم من حقوق الملکیه قد حُرم بالفعل من حریته. حقوق الملکیه هی الحقوق الممنوحه للأفراد ضد تعدی الحکومات. ترتبط هذه الحقوق بالنمو الاقتصادی و الحریات الفردیه و رأس المال الاجتماعی و الأداء البیئی و الابتکار. تم نشر هذا الفهرس من قبل “اتحاد حقوق الملکیه”.

یقیس مؤشر الابتکار العالمی القوه‌ و القدره على الابتکار فی البلدان. وفقاً لهذا المؤشر، یؤثر الابتکار على التنمیه الاقتصادیه و یجب على الحکومات محاوله زیاده الحافز على الابتکار. یقیس هذا المؤشر مدخلات ومخرجات الابتکار و یصنف البلدان وفقاً لذلک. تنشر “المنظمه العالمیه للملکیه الفکریه” هذا الفهرس بالاشتراک مع جامعه کورنیل.

تقیس مؤشرات الحوکمه العالمیه تصورات الأفراد للحقوق المدنیه و الفساد و الاستقرار السیاسی والعنف و کفائه الحکومه و قدرتها و الثقه فی المؤسسات السیاسیه والقانونیه. وفقًا لهذا المؤشر، تؤثر الحوکمه الرشیده على التنمیه الاقتصادیه. تم نشر هذا التقریر من قبل البنک الدولی.

یربط مؤشر السلام العالمی ، مفهوم السلام و العنف بالتنمیه. یؤثر العنف و الأهم من ذلک، الخوف من العنف على اقتصادات البلدان. العنف یوجب عواقب مالیه و جسدیه و نفسیه على البلدان و لا یقتصر الأمر على تحویل المیزانیات الحکومیه من الأهداف البنائه إلى الأهداف العسکریه، بل یؤثر أیضًا على الدوافع الاقتصادیه و السلوک الاقتصادی للمواطنین. تم نشر المؤشر من قبل “معهد الاقتصاد و السلام”.

یقیس مؤشر الدوله الهشه‌ التوترات السیاسیه و الاقتصادیه والاجتماعیه التی تتحملها الحکومات. تم نشر الفهرس من قبل “معهد السلام” منذ عام ۲۰۰۴.

یقیس مؤشر الأداء البیئی الصحه البیئیه و حیویه النظام البیئی و یحسب العواقب البیئیه لسیاسات الحکومه، و یوضح مدى قدره الحکومات على إداره الأضرار والمشاکل البیئیه. تم نشر الفهرس من قبل جامعه ییل وجامعه کولومبیا.

یقیس مؤشر إنتاجیه الطاقه کمیه الطاقه التی تستهلکها البلدان فی قطاعات الصناعه و التصنیع و الخدمات و النقل و الإسکان بالنسبه إلى ناتجها المحلی الإجمالی. تم نشر المؤشر من قبل “وکاله الطاقه الدولیه” منذ عام ۱۹۷۴.

* ویشیر هذا الرقم إلى تراجع ترتیب إیران فی عام ۲۰۲۰ مقارنه بعام ۲۰۱۵. فی عام ۲۰۱۵ ، احتلت إیران المرتبه ۱۱۹ فی العالم.

** نظراً للتغییر فی منهجیه قیاس المؤشر، فقد تم النظر فی تغییر الترتیب مقارنه بعام ۲۰۱۶.

*** نظراً للتغییر فی منهجیه قیاس المؤشر، فقد تم النظر فی تغییر الترتیب مقارنه بعام ۲۰۱۷.

**** إیجاب المتوسط معدل النمو السنوی المرکب فی المؤشرات حکومه غیر قابله للکسر، سلام و کفاءه الطاقه (الذی یقوم على أساس مؤشر کثافه الطاقه) إنه یشیر إلى زیاده فی درجه إیران فی هذا المؤشر وتفاقم الوضع (من حیث المؤشر).

***** بسبب التغییرات السنویه فی حساب مؤشر الأداء البیئی، لا یمکن إجراء مقارنات زمنیه لبلد ما. و مع ذلک، فی تقریر عام ۲۰۲۰ ، تم عرض التغییرات فی هذا المؤشر مقارنه بعام ۲۰۱۰، و بالتالی، من الممکن استخراج درجات و تصنیفات الدول المختلفه فی عام ۲۰۱۰ وفقاً لمنهجیه عام ۲۰۲۰. لذلک، ینظر هنا إلى التغییر فی ترتیب إیران مقارنه بعام ۲۰۱۰.

تطویر الفهرس

یمثل مؤشر التعریف الخاص بالتنمیه جمیع جوانب التنمیه فی المجالات السیاسیه و القانونیه و الاقتصادیه و التجاریه و الاجتماعیه و الثقافیه و التمکین الشخصی والطبیعی. المؤشر الشامل للتنمیه هو مزیج من ۱۳ مؤشرًا کلیًا تشمل ۱۲۴ مؤشرًا فرعیًا و ۷۳۴ مؤشرًا للتنمیه.

کما یتضح من الرسم البیانی أعلاه ، تحتل إیران المرتبه ۱۱۴ من بین ۱۴۷ دوله فی مؤشر التعریف الخاص بالتنمیه. درجه إیران فی المؤشر التلوی للتنمیه هی ۵/۴۶، وهی أقل من المعدل العالمی (۶/۵۶). فی هذا الصدد، تعد إیران من بین الدول التی تطورت فی حاله التأهب[۱] (البرتقالیه).

سلم التنمیه

یعکس سلم التنمیه وضع إیران التنموی بین أفضل البلدان و أسوأها و یشیر إلى عدد الخطوات التی اتخذتها إیران من أصل ۱۰۰ خطوه مفترضه للتنمیه. أفضل بلد یعنی المدینه الفاضله للتنمیه. بلد افتراضی یؤخذ فیه فی الاعتبار أفضل أداء فی أی مؤشر کلی. أسوأ بلد هو مدینه التنمیه المدمره، و التی کان لها أسوأ أداء فی جمیع المدن الکبرى البالغ عددها ۱۳. إذا أظهرنا أفضل وضع تنموی فی العالم الیوم بـ ۱۰۰ وأسوأ وضع صفر، فإن إیران قد مرت فقط بـ ۳۹ خطوه من سلم التنمیه هذا ولا یزال أمامها طریق طویل للوصول إلى وضع البلدان المتقدمه الیوم.

فی الصوره أعلاه ، إلى جانب موقع إیران فی سلم التنمیه ، یظهر أیضًا وضع إیران من حیث التنمیه المتوازنه. إذا کانت الدرجات الکلیه لمؤشرات التنمیه لبلد ما أقرب إلى بعضها البعض، فهذا یعنی أن هذا البلد قد تصرف فی عملیه تنمیه متوازنه؛ و لکن إذا کان أداؤها جیدًا فی بعض المؤشرات الکلیه و ضعیفاً جدًا فی مؤشرات أخرى، فهذا یشیر إلى أن البلد المعنی لم یتطور بطریقه متوازنه وقد طور ما یسمى الکاریکاتیر. إیران فی وضع أسوأ من حیث میزان التنمیه وأن جمیع جوانب التنمیه قد تقدمت بشکل متناسب ، مع ۲۵ خطوه فقط من ۱۰۰. وهذا یعنی أن موقف إیران من الدرجه الثالثه والأربعین من سلم التنمیه هو نتاج تقدم غیر متوازن فی مختلف أبعاد التنمیه.

تطویر مخطط الرادار

تُظهر الصوره أدناه جیدًا مسافه إیران و قربها من المدینه الفاضله وأطلال مدینه التطویر فی ۱۳ منطقه حضریه، بالإضافه إلى المسافه بین أفضل و أسوأ البلدان فی کل منطقه حضریه بالنسبه إلى درجه ۱۰۰ و صفر.

کما هو موضح فی الرسم البیانی أعلاه، کان أداء إیران قریبًا من أفضل دوله من حیث التنمیه البشریه و التقدم الاجتماعی، على التوالی؛ و من حیث سهوله ممارسه الأعمال التجاریه و الحوکمه و الحکومه الهشه و کذلک مؤشرات مثل السعاده والازدهار، بقیت لها مسافه کبیره عن بلدان ذات أفضل الأداء فی العالم.

 

اتجاه نمو المؤشرات الکلیه

من أجل تحقیق اتجاه النمو لإیران فی ۱۳ مؤشراً کلیاً، فقد تجاهلنا تقلباتها فی سنوات مختلفه و قمنا بحساب متوسط معدل النمو السنوی لکل مؤشر کلی. یوضح الرسم البیانی أدناه اتجاهات النمو هذه.

یوضح الرسم البیانی أعلاه متوسط معدل النمو السنوی المرکب للمؤشرات الکلیه فی إیران من السنه الأولى لنشر کل تقریر مؤشر کلی. و علیه، فإن مؤشرات السلام و الحکم و کفائه الطاقه و الدوله الهشه و التنافسیه قد نمت بشکل سلبی خلال العقود الماضیه، فیما نمت مؤشرات التقدم الاجتماعی و التنمیه البشریه و الابتکار و حقوق الملکیه و سهوله ممارسه الأعمال و الازدهار و الأداء البیئی بشکل إیجابی. لکنه فی السنوات الخمس الماضیه، کان للمؤشر الکلی لسهوله ممارسه الأعمال أیضاً اتجاه سلبی و هبوطی.

یوضح الرسم البیانی أعلاه حاله هذه المؤشرات الکلیه فی السنه الأولى التی کانت بیاناتها متاحه لإیران مع العام الأخیر لنشر التقاریر. کما هو معروف، حدث أکبر تحسن فی المؤشر الکلی للتنمیه البشریه، کما حقق المؤشر الکلی للابتکار معدل نمو کبیر.

 

خریطه تنمیه إیران

الصوره أدناه هی خریطه التنمیه لإیران. یعرض کل قسم من هذه الخریطه مؤشراً فرعیاً للتطویر فی خمسه أبعاد، معروضه بثلاثه ألوان. یشیر اللون الأخضر إلى أداء إیران المتفوق بالنسبه إلى المعدل العالمی و یشیر اللون الأصفر إلى مستوى أداء إیران مع المعدل العالمی، ویشیر اللون الأحمر إلى أداء إیران الضعیف مقارنه بالمعدل العالمی فی العام الأخیر من کل تقریر مؤشر کلی.

من أجل التمکن من فحص حاله المکونات المختلفه لمؤشرات التنمیه الإیرانیه مقارنه بالمعدل العالمی ، یمکن عرض مسافه کل مؤشر فرعی من المعدل العالمی بألوان مختلفه.[۲]

بشکل عام، من بین ۱۲۴ مؤشراً فرعیاً، کان ۸۶ مؤشراً فرعیاً أضعف من المعدل العالمی و ۴۰ مؤشراً فرعیاً أعلى من المعدل العالمی. و لکن فی غضون ذلک، فإن حاله ۹ مؤشرات فرعیه جیده جداً (خضراء) و وضع ۴۲ مؤشراً فرعیاً للتنمیه سیئ جداً (أحمر) و وضع ۷۳ مؤشراً فرعیاً فی الوسط أیضاً (أصفر). تعتبر المؤشرات الفرعیه مثل الاستقرار السیاسی، و استقرار الاقتصاد الکلی و ظروف العمل و الحریه الفردیه و تکلفه الإرهاب و إداره النفایات و کثافه الطاقه وجوده التنظیم من بین أهم المؤشرات الفرعیه التی هی فی حاله سیئه للغایه.

تحویل الأموال إلى التنمیه

تُظهر العلاقه بین دخل الفرد بالدولار فی البلدان و المؤشر الشامل للتنمیه أن البلدان الأفضل من حیث نصیب الفرد من الدخل، کان مؤشرها الشامل للتنمیه أفضل. هذه العلاقه قویه جدا وذات مغزى. ولکن فی غضون ذلک، استخدمت بعض البلدان المداخیل الأفضل للتنمیه ولم یتمکن البعض الآخر من استخدام هذه المداخیل من أجل التنمیه، مما یدل على أنه لا ینبغی البحث عن العقبات التی تعترض التنمیه فی الدخل القومی ولکن فی الأبعاد السیاسیه و الاجتماعیه و المؤسسیه. الحواجز التی لم تسمح للدخل القومی بالتحول إلى تنمیه.

The ratio of income to development

یوضح الرسم البیانی أعلاه العلاقه بین نصیب الفرد من الدخل و المؤشر الشامل للتنمیه الوطنیه. النقطه الحمراء هی إیران. یوضح مؤشر “القدره على تحقیق المال مقابل التنمیه” مدى تحقیق کل دوله لإمکاناتها التنمویه. یظهر هذا المؤشر أن إیران احتلت المرتبه ۱۴۳ من بین ۱۴۶ دوله من حیث قدرتها على تحویل الإیرادات إلى تنمیه. بعباره أخرى، من حیث الدخل، کان من الممکن أن تحقق إیران درجه ۱۴/۵۷ فی المؤشر الشامل للتطویر، لکنها الآن حصلت على درجه ۵/۴۶ وهی أقل من قدرتها بأکثر من ۱۸ فی المائه.

تحلیل السوات الرباعی لتنمیه إیران

بناءً على التقسیم الذی تم إجراؤه فی خریطه التنمیه، یمکننا تحدید نقاط الضعف و القوه و الفرص و التهدیدات فی إیران مقارنه بالمعدل العالمی. إذا کان مرکز إیران فی مؤشر فرعی أقل من المعدل العالمی، فهو ضعف أو تهدید؛ و إذا کان أعلى فهو قوه أو فرصه.

یوضح الرسم البیانی أعلاه أن معظم المؤشرات الفرعیه للتنمیه فی إیران ضعیفه أو مهدده مقارنه بالمعدل العالمی، مما یعنی أن الاستراتیجیه الدفاعیه فقط هی التی یمکن أن تساعد فی السیطره على الأزمه و بالتالی الخروج من الوضع الحالی. فی المقابل، الاستراتیجیات الهجومیه فی الاقتصاد و السیاسه ستؤدی إلى أزمات لا رجعه فیها. للتحول من الإستراتیجیات الهجومیه إلى الإستراتیجیات الدفاعیه فی السیاسه الاقتصادیه و الاجتماعیه، نحتاج إلى نقله نوعیه أو افتتاح أفق؛ و هذا یعنی أن الهروب من التهدیدات الخارجیه و القضاء على نقاط الضعف الداخلیه یجب أن یصبح أولویه بالنسبه للنظام.

 

[۱]. الدول المتقدمه، الدول الرائده فی التنمیه، الدول النامیه، البلدان فی حاله تأهب و الدول فی نطاق التحذیر (اقل تطورا)

[۲]. إذا کان هناک ۱۵ وحده فقط من المعدل العالمی، یتم عرضها باللون الأصفر، إذا تم عرض أکثر من ۱۵ وحده فوق المعدل العالمی باللون الأخضر و إذا تم عرض أکثر من ۱۵ وحده أقل من المعدل العالمی باللون الأحمر.

ڕاپۆرتی بژاردەی نەتەوەیی گەشەی ئێران
گەشەی ئێران لە ڕوانینێکدا
لە کوێ بووین؟ لە کوێین؟ لە کوێ دەبین؟

ئامانج لە ڕاپۆرتی گەشەی نەتەوەیی چاوەدێری کردنی ساڵانەی دۆخی گەشە لە ئێراندایە. بەو پێیە کە ئێمە ڕوانینێکی هەموولاگر، هەرماو و گشت‌ڕوانمان بە گەشە هەیە، بۆ هەڵسەگاندن و پێوانی دۆخی گەشەی ئێران هەموو ڕەهەندەکانی ژیانباشی و خۆشبژیوی ماددی، مەعنەوی، ژینگەیی، کۆمەڵایەتی و ڕامیاری لەبەرچاو دەگرین. گەشەی وڵاتێک نەک تەنیا بە وەدیهێنانی پێویستی شارۆمەندانی ئەو کومەڵگایە لە لایەن ئۆرگانە جۆراجۆرەکانەوە گرێ دراوە، بەڵکوو بە واتای وەدیهێنانی پێویستییەکانی نەتەوەیی کۆمەڵگاشە؛ شتێک کە ژیانباشی، قایلیەتی و واتا بۆ شارۆمەندانی ئێستا و داهاتووی کۆمەڵگایەک دابین دەکا. کەواتە گەشە بابەتێکی تاکەکەسی، ئۆرگانی و نەتەوەیییە. پەیجۆری”پویش” فکری گەشە وەها پێناسێکی بۆ گەشە هەیە:

گەشە، ڕەوتی پێکهاتنی پێکهاتە بنچینەییەکانە کە دەبێتە هۆی سازکردنی ژیانباشی هەرماو و بەشینەوەی دادپەروەرانەی لە نێو کۆمەڵگادا بە ئامانجی بەتواناکردنی گشت تاکەکانی کۆمەڵگا، بە شێوەیەک کە هیچ بەربەستێکی ژوورەکی(پێویستییە سەرکییەکانی وەدینەهاتوو) یان هیچ بەربەستێکی دەرەکی(ئازادییە بێبەریکراوەکان)، تاکەکان لە هەڵبژاردنی ئازادانە و سەربەستانەی دەرفەتی گەشەکردن بێبەش نەکا.

پەیجۆری”پویش” فکری گەشە وەک ئۆرگانێکی فکری کە کلوورەی گەشەی لە ئێراندا هەیە، ئەو ئەرکەی بۆخۆی دابین کردووە کە لە ڕێگەی چاوەدێری دۆخی گەشەی ئێران و دۆزینەوەی خاڵی لاواز و پتەوی ئێران لەو ڕێگایە کە تێپەڕی کردووە ئاگایی گشت تاکەکانی کۆمەڵگا، هەڵکەوتەی زانستی و ڕامیاری دەباتە سەرێ. هەر بەو مەبەستە پرۆژەی بژاردەی گەشەی نەتەوەیی لە بنکەی ڕەسەدخانەی گەشەی ئەو ئۆرگانە پێناسە کرا و قۆناخی یەکەمی جێبەجێ کرا و . ئێمە لەسەر ئەو باوەڕەین کە بە ڕوونکردنەوە، بەڵگاندن، ویستخوازی و داهەژمارکردنی کردەوەی بەرپرسان کەڵکوەرگرتن لە زمانی ئامار، دەتوانێ بەکەڵک بێ.  هەڵبەت ئێمە بێگومان لەسەر ئەوە کۆکین کە ئەگەرکووش درکاندنی “حەقیقەت” بێ کەڵگوەرگرتن لە ئامار ڕەخساو نییە بەڵام دەتوانرێ لەم ئامرازە بۆ سادەکردنەوە و درۆکردن و داپۆشین و نهێنیکاریش کەڵکاژۆی لێ وەرگیرێ.

بەو پێیە ئێمە گشت هەوڵی خۆمان دەدەین تاکوو بە یارمەتی وشەکان و ژمارەکان بە باشترین شێوە باس لە “حەقیقەت” بکەین و لە لاگری و دەستکاری بەئەنقەستی ژمارە و لاڕێیی ڕاستییەکان خۆ بپارێزین و گشت ڕەهەندەکانی گەشەی ئێران بخەینە بەرچاو.

 

لەم پێناوەدا لەم وێرژێنە لە سەرووبژاردەی گەشەی نەتەوەیی کە یەکەمین ڕوونووسی ئەم ڕاپۆرتەیە ئێمە زۆرتر لە ۶۰ بژاردەی جیهانی گەشەمان تاوتوێ کردووە و لەم نێوانەدا بە شێوەی ڕێسامەند”متۆدیک” و مەبەستدار ۱۳ سەرووبژاردەمان گوڵبژێر کردووە. بە بڕوای ئێمە ئەو ۱۳ سەرووبژاردەیە لەخۆگر و هەڵگری واتای گەشە و ئەو پێناسەیەن کە مەبەستی ئێمەیە لە چەمکی گەشە. ئەو کۆمەڵە سەرووبژاردەیە لەخۆگری ۱۲۴ بن‌بژاردە و ۷۳۴ “نەماگەر”ی گەشەن کە چاوەدێری دۆخی گەشە لە وڵاتانی جیهان دەکەن.  ئێمە چاوخشاندنمان کردووە بۆ ئەم بژاردانە و دۆخ و نرخی بەرزبوونەوەی ئێران لە هەر کام لەو بژاردانەماندا تاوتوێ کردووە. لە ئاکامدا ئەم بژاردانەمان بۆ ئێران و وڵاتانی تر سەریەک خستووە و بەرهەم و ئاکامەکەیەمان لە ژێر قالبی بیرۆکە و ئایدیای وەک پەیژەی گەشەی جیهان، نەخشەی گەشەی ئێران و شیکاری”سوات”  خستۆتە ڕوو. ئەم بیرۆکانە نەک هەر زانیاری بەکەڵک لەمەڕ ئێران دەدەن بە ئێمە، بەڵکوو شتی تازە سەبارەت بە گەشەی جیهانیش لەخۆدەگرن.

دوورنوێنی ئێمە لەم پڕۆژەدا ئەوەیە کە لە ساڵی داهاتوودا بژاردەیەکی نەتەوەیی گشتی بۆ ئێران دابهێنین و ڕاپۆرتی ساڵانەی گەشەی ئێران لەڕوو ئەم بژاردە نەتەوەییە هەڵسەنگێنین.

گرینگی بژاردەی گەشەی نەتەوەیی بۆ ئێران ئەوەیە کە گەشەی وڵات بەپێی تایبەتمەندی بنەڕەتی خۆجێیی و هەروەها بەپێی ئەو پێناسەی ئێمە لە گەشەمان هەیە( نەک پێناسەیەکی هەڵوێستگر و خۆراواتەوەر) هەڵدەسەنگێ. لەگەڵ ئەوەشدا، داهێنانی بژاردەیەکی گشتی بۆ گەشەی ئێران ئەو هەلە دەڕەخسێنێ کە ئێمە سەرچاوەی داتای بڕواپێکراو و بەنرخی ناوخۆیی و دەرەکی لە پەنا یەکتر بچنین و لە هەردووکیان بە شێوەیەکی لەبار و باش کەڵک وەرگرین.

ئەم ڕاپۆرتە لە چەن ڕوونووسی ڕاپۆرتی سەرەکی، ڕاپۆرتی تایبەت بە ڕامیاران و ڕاپۆرتی تایبەت بە بڵاڤۆک و کارناساندا دەردەکرێ.

ئێمە هەوڵمان دا ڕاپۆرتەکە بە زمانی کوردیش بخەینە دەست خۆێنەران کە بە هۆی هێندک گرفتی زمان­ناسی بۆ بژاردەکان لە روانگەی ئاکادمیکەوە ڕاپۆرتەکە بە زمانی کوردی ئامادە نەکرا و وێرای داوای لێبوردن  ڕاپۆرتی بژاردەی نەتەوەیی گەشەی ئێران به زمانی فارسی و ئینگلیزی پێشکەش بە ئێوە دەکرێت.

ایرانین میللی توسعه شاخص‌سیندن بیر قیسا
ایرانین توسعه‌سی بیر باخیشدا
هاردایدیق؟ هارداییق؟ هاردا اولاجاییق؟

گیریش

آماجلار و گؤره‌م

میللی توسعه‌ گزارشینین هدفی، ایرانین توسعه‌سینی هر ایل ایزله‌مک دیر

توسعه‌یه هر یانلی، قرارلی و اوزون مدت‌لی باخیشیمیز اولدوغونا گؤره؛ ایرانین توسعه‌سی‌نی قیمت‌لندیرمک اوچون بوتون راحات یاشاماق، زیست محیط، مادی، معنوی، اجتماعی و سیاسی اؤلچولرینی نظردن گئچیریریک،

بیر اؤلکه‌نین توسعه‌سی, تکجه فرقلی نهادلار طرفیندن، وطنداشلارینین احتیاجلارینی قارشیلاماقینان اولماز، بلکه بیر خالقین میللی احتیاجلارینی قارشیلاماق‌دیر.. بیر جمعیتین بوگوْنکوْ و گله‌جک وطنداشلارینا، راحاتلیق، راضی‌لیق و آنلام وئرن شئ‌دیر.

بونا گؤره توسعه فردلی، نهادلی و میللی مساله‌دیر، توسعه‌نین فیکر آختاریشی، توسعه‌دن بئله تعرفی وار:

توسعه بیر نهاد شکلینین دوزلمه مدت‌دیر کی نتیجه‌ده بیر جمعیتده بوتون اینسانلارینین گوجلنمه آماجیلا باغلانان، دواملی ریفاه‌ین جمعیت سطحینده، عدالتلی پایلانماسینا سبب اولور

بئله کی هئچ داخلی محدودیت (قارشیلانمایان اساس احتیاج) یا هئچ خارجی محدودیت (سویولان اؤزگورلوک) اینسنلاری چیچکلنمه فرصتینی، اؤزگور و مستقلجه سئچیمیندن محروم ائله‌مه‌سین.

توسعه‌نین فیکری آختاریشی، ایرانین توسعه‌سیله مرتبط اولان بیر فیکری نهاد اولاراق اؤزونه وظیفه بیلدیریب کی؛ ایرانین توسعه‌سینی ایزلمک‌له و گئتدی‌یی یولدا ایرانین گوجلو و گوجسوز طرفلرینی بیلدیرمکله جامعه نین عموم‌ون آییلدیب بئله‌لیک‌له علمی و سیاسی نخبه لرین چوخالدا

بو آماجلا ملی توسعه شاخصینین لایحه‌سی بو نهادین توسعه رصدخانا‌سیندا تعریف‌لنیب و بیرینجی فازی ایشه گئچدی

اینانیریق کی آمار دیلینی ایستفاده ائلمک مسئول‌لارین آییغلاندیرماسی، استدلال، ایستکچی اولدوغلاری و چالیشماغلارینین حسابا گلمه وضعیتلری اوچون فایدالی اولا بیلر. البته شوبهه‌سیز بونون بیلیمینده‌ییک کی آمارسیز حقیقتی اوْزه چیخارماق اولماز آما  آلداتماق، یالان دانیشماق و گیزلتمک اوچون‌ده آماری اویونجاق ائتمک اولار، بو اوْزدن آنلاییش و ساییلارین (مفاهیم و اعداد) کُمه‌یی‌له حقیقتی ان یاخشی شکیلده دیله گتیرمک اوچون و عددلرین یئرلشدیرمه‌سینه و بیله‌رک اللشدیرمه‌سینه قارشی الیمیزدن نه گلیرسه ائدیریک و ایرانین توسعه‌سینین بوتون اؤلچولرین گؤستریریک.

بو یول باخیمیندا بو گزارشین ایلک نسخه‌سی اولان میللی توسعه فراشاخص‌ین بو نسخه سینده ۶۰دن چوخ دونیا توسعه گزارشینی اینجه‌لدیک و بونلارین آراسیندان ۱۳ کلان شاخصی سئچدیک. بیزجه بو ۱۳ کلان شاخص توسعه آنلامینین اؤرته‌نی و بو آنلامدان بیزیم گؤزده توتان تعریفیمیزدیلر، بو کلان‌شاخص‌لرین توپلوسو دونیاداکی توسعه وضعیتینی ایزلیین ۱۲۴ زیرشاخص و ۷۳۴ توسعه نماگرینه شامیل‌دیر، بیز بو شاخص لری گؤزدن گئچیریب و شاخص‌لرین هر بیرینده ایرانین بؤیوْمه درجه و وضعیتین یوخلادیق، سونوندا بو شاخص‌لری ایران و آیری اؤلکه لر اوچون بیرلشدیریب و محصولو دونیا توسعه نردیوانی، ایرانین توسعه نقشه‌سی و SWOT آنالیزینی شکلینده کیمی فیکیرلرله گؤستردیک، بو فیکیرلر بیزه تکجه ایراندان فایدالی اطلاعاتلار وئرمیر، بلکه دونیا توسعه‌سینه‌گؤره‌ده یئنی سؤزلری وار.